Benno Steinegger luistert naar planten
Luisteren naar planten in de serre van het PZ Onzelievevrouw
“Ik ben verschoven van ‘ik beeld me dit gewoon in’ naar ‘de boom praat daadwerkelijk met mij’.” Het is een opvallende uitspraak, maar voor Benno Steinegger vat ze een groot deel van TO THOSE WHO WILL SURVIVE samen. In dit langlopende onderzoek probeert hij planten niet langer als decoratie of achtergrond te behandelen, maar als levende wezens en zelfs als medemakers. Het project bracht hem langs kunstenaars, wetenschappers en inheemse kennis en veranderde onderweg ook zijn eigen blik. Tijdens AMOK deelt hij een eerste deel van die zoektocht met het publiek. “De performance vertelt eigenlijk het proces van die verschuiving van het ene perspectief naar het andere.”
Ook de titel vraagt om enige uitleg. Those who will survive verwijst namelijk niet naar planten die de mensheid zullen overleven. Steinegger richt zich tot de mensen die na toekomstige crisissen verder moeten. “We gaan steeds meer kritieke fases tegemoet. Misschien kunnen we nu al proberen om vanuit een ander perspectief te denken, zodat degenen die na ons komen niet dezelfde fouten maken.” Zijn onderzoek naar planten wordt zo een poging om andere manieren van samenleven te verkennen en enkele zaadjes achter te laten voor wie later verder moet.
De eerste stap ontstond tijdens een residentie in Noorwegen met Eirik Havnes. Aanvankelijk wilden ze letterlijk geluiden van planten opnemen, maar met microfoons registreerden ze alleen vooral wat rondom de planten gebeurde. “Toen vroeg ik me af: kunnen we eigenlijk iets opnemen dat van binnenuit komt?” Toen dat met hun toenmalige aanpak technisch niet mogelijk bleek, gooiden ze het over een andere boeg. Ze gingen een halfuur met gesloten ogen bij een plant zitten en probeerden simpelweg te luisteren.
“We probeerden te begrijpen wat het eigenlijk betekent om naar een plant te luisteren.”
Daaruit groeide de Library of Botanical Voices. Na hun meditaties beschreven Steinegger, Havnes en later ook andere deelnemers de geluiden die ze bij specifieke planten hadden ervaren. Soms leek er zelfs een boodschap mee te komen. “Bij de eerste plant was het ‘hallo’. Bij een andere hadden we allebei het gevoel dat die zei: ga weg.” Die beschrijvingen werden vervolgens in een studio vertaald naar geluid. Zo ontstond een groeiend archief van verbeelde plantenstemmen. Tijdens AMOK wordt dat materiaal een klankwoud waarin bezoekers zich kunnen onderdompelen.
Voor antwoorden zocht Steinegger bewust verschillende vormen van kennis op. Hij omringde zich met kunstenaars en wetenschappers, maar reisde ook naar Peru en werkte er onder meer met Cordelia Sánchez García, een kunstenares uit de Shipibo-gemeenschap die werkt onder de naam Pesin Kate. Die ontmoeting confronteerde hem met een heel andere relatie tot de plantenwereld. “Voor hen is het normaal om met het bos of een boom te praten. Wij zijn die verbinding hier voor een deel kwijtgeraakt.” Hij benadrukt daarbij dat het niet de bedoeling is om inheemse praktijken zomaar over te nemen. “Wij hebben niet de voorouders zoals inheemse gemeenschappen die hebben.” Hun kennis kan wel inspireren om hier nieuwe praktijken te ontwikkelen en opnieuw verbinding te zoeken met onze omgeving.
"Planten zijn hier zoveel langer dan wij. Daar mogen we wel wat nederigheid tegenover hebben."
Net dat proces staat tijdens AMOK centraal. Het publiek krijgt nog geen afgewerkte voorstelling te zien, maar een eerste output van een groter onderzoek. In een lecture performance zal Steinegger en Havnes bezoekers meenemen door het eerste proces. Daarnaast presenteren ze samen de Library of Botanical Voices, een klankwoud waarin dat onderzoek ook zintuiglijk ervaren kan worden. “Op het festival doen we beide: de installatie tonen en de lecture performance.”
Ook Brugge kreeg een plek in die zoektocht. Tijdens residenties bij KAAP werkte Steinegger met planten in het gebouw en trok hij naar nabijgelegen parken voor observaties en meditatieve oefeningen. Met sensoren liet hij elektrische signalen van planten theaterlicht aansturen, dat vervolgens terug op de planten werd gericht om hen zo te voorzien van iets wat ze zelf nodig hebben om te groeien en leven. Het experiment riep de vraag op of planten zich ervan bewust kunnen zijn dat hun impulsen het licht beïnvloeden en of ze die bewust zouden veranderen. En zo ja: waarom? Daarmee kwam ook een grotere vraag opnieuw naar boven: hoeveel invloed kan een plant krijgen binnen een artistiek werk? Kan ze werkelijk een medemaker worden?
Een ontmoeting met een boom langs het water in Brugge bleef hem toch wel het meeste bij. Tijdens een meditatie stelde Steinegger zich in gedachten voor en kreeg hij het gevoel dat de boom emotioneel reageerde. “Het was alsof hij zei dat het heel lang geleden was dat een mens hem op die manier had benaderd en erkend.” Voor Steinegger raakte dat rechtstreeks aan zorg.
“Als we andere wezens erkennen, zorgen we eigenlijk al voor de ander.”
Tijdens AMOK brengt Benno Steinegger geen les in wat we over planten moeten geloven, maar een uitnodiging om onze eigen blik even in twijfel te trekken. Want misschien begint een andere omgang met de wereld al bij iets eenvoudigs.
Ontdek de installatie in het weekend van 10 en 11 oktober tijdens AMOK in Psychiatrisch Ziekenhuis Onzelievevrouw. Op zaterdag en zondag is er telkens om 13:30 een lecture performance door Benno en Eirik.
Meer over de lecture performance
Interview: Noha Khaldi
Foto's: Valentijn Lievens
