Vergeten maar niet verdwenen

Vergeten is niet verdwenen

Waarom kennen we bepaalde kunstenaars, schrijvers en wetenschappers, terwijl andere namen uit ons collectieve geheugen verdwijnen? Die vraag loopt als een rode draad door Dead Ladies Show, waarmee schrijver Gaea Schoeters vergeten vrouwen in de schijnwerper brengt. Veel van hen waren in hun eigen tijd nochtans bekend. “We zeggen heel vaak dat er vroeger geen vrouwelijke schilders, componisten, auteurs of wetenschappers waren. Als je dat historisch begint te bekijken, zie je dat die vrouwen er eigenlijk wel waren.”

Schoeters merkte bovendien een vreemd patroon op. Vrouwen verdwenen uit de geschiedschrijving, werden enkele generaties later opnieuw ontdekt en raakten vervolgens weer ‘vergeten’. “Op het moment dat ik dat cirkeltje begon te zien, dacht ik dat het mogelijk moest zijn om daar op zijn minst een soort opwaartse spiraal van te maken.” Niet iedereen hoeft volgens haar een vaste plaats in de canon te krijgen. De vraag is vooral waarom we bepaalde levens telkens opnieuw moeten opgraven.

Het oorspronkelijke idee voor Dead Ladies Show kwam niet van Schoeters zelf. Ze zag in Berlijn een gelijkaardig concept waarin drie mensen vertelden over overleden vrouwen die iets bijzonders hadden gedaan. “Ik dacht dat het eigenlijk supertof was. Dat zijn drie mensen die een verhaal komen vertellen over een dode vrouw waar ik nog nooit van heb gehoord. Waarom ken ik die niet?” Voor haar eigen versie voegde ze een belangrijke tweede laag toe. Naast drie vrouwenlevens krijgt ook muziek van vrouwelijke componisten een plaats.

Waarom kennen we die vrouwen niet?

Die vraag naar zichtbaarheid gaat voor Schoeters verder dan het verleden. Genderongelijkheid is een thema dat doorheen haar werk blijft terugkomen. “Eens je dat ziet, kun je dat niet meer niet zien. Het is alsof de manier waarop je naar de wereld kijkt anders wordt.” Ze kijkt daarbij niet alleen naar openlijke discriminatie. Ongelijkheid zit ook in structuren die bepalen wie tijd, erkenning en ondersteuning krijgt. Mannen trekken elkaar volgens haar bijvoorbeeld vaker omhoog binnen bestaande netwerken, terwijl vrouwen niet altijd dezelfde vanzelfsprekende steun krijgen. “Het zit soms zelfs in de vraag in hoeverre vrouwen niet datzelfde duwtje krijgen dat mannen krijgen.”

Eens je genderongelijkheid ziet, kun je het niet meer niet zien.

Daarmee raakt Dead Ladies Show ook aan een grotere vraag. Wie beslist welk werk belangrijk genoeg is om te bewaren, te tonen of door te geven? Schoeters stelt die vanzelfsprekendheden graag in vraag. Die reflex komt terug in haar boeken en essays, maar evengoed in haar theater- en operawerk. Een project begint vaak bij iets wat ze niet begrijpt. Vanuit die nieuwsgierigheid gaat ze zoeken, eerder dan vooraf al te weten welk antwoord ze wil vinden.

Voor iedere editie vraagt Schoeters drie gasten om vrouwen voor te stellen door wie ze gefascineerd zijn. Daarna puzzelt ze met verschillende disciplines, periodes en levenslopen. Ook de combinatie van mensen op het podium is belangrijk. “Je merkt soms dat er echt een resonantie ontstaat tussen onderwerpen of persoonlijkheden.” Hun enthousiasme vormt uiteindelijk de motor van de avond. De bedoeling is niet om een geschiedenisles af te leveren, maar om het publiek mee te trekken in een verhaal waar iemand zelf door gegrepen is.

Ik wil vermijden dat we dezelfde vrouwen telkens opnieuw moeten ontdekken.

Ook de muziek staat niet los van die gedachte. Pianiste Lies Colman en sopraan Lisa Willems brengen deze editie opnieuw werk van vrouwelijke componisten. Schoeters houdt van de ontmoeting tussen disciplines en tussen publieken die anders misschien nooit in dezelfde zaal zouden zitten. “Soms is het gewoon leuk om iets te ontdekken waarvan je niet wist dat je het zocht.” Een literatuurliefhebber kan zo onverwacht klassieke muziek binnenstappen, terwijl iemand anders via de muziek bij een onbekend vrouwenleven terechtkomt. Juist die onverwachte ontmoetingen maken het voor Schoeters zo waardevol.

Die gedeelde ervaring is ook waarom Dead Ladies Show live moet blijven bestaan. Een podcast zou volgens Schoeters perfect kunnen werken, maar mist het gevoel van samen luisteren. “Eigenlijk vind ik elk ding dat ik maak alleen maar een beginpunt voor een gesprek tussen mensen.” Bij KAAP, waar de voorstelling ondertussen al verschillende keren neerstreek, krijgt die ontmoeting dit najaar opnieuw ruimte. Schoeters houdt van het idee van een salon waarin mensen luisteren, iets drinken en hopelijk achteraf blijven praten.

Zelf blijft ze ondertussen liever buiten voorspelbare vormen werken. “Ik vind het alleen interessant om dingen te maken die misschien kunnen mislukken. Als ik zeker weet dat ik het kan, vind ik het eigenlijk niet meer spannend.” Misschien verklaart dat ook waarom dit concept na elf edities blijft werken. De vorm is herkenbaar, maar de mensen, verhalen en ontmoetingen veranderen. Wie uiteindelijk uit ons collectieve geheugen verdwijnt, kan Dead Ladies Show niet oplossen. Het kan er wel voor zorgen dat we ons blijven afvragen waarom sommige namen er überhaupt uit verdwenen.